Piciryaramta Elicungcallra: Teaching our way of life through our language
Piciryaramta Elicungcallra: Teaching Our Way of Life Through Our Language
Yaliagnirpak kiagaqan Yupiit elitnauristet university-mek elitnaurissuutnek kalikartalget pillgutekluteng calilartut Mamterillermi. Mikelnguut elitnaurutkiullerkait pitekluki. Maa-irpak pingayun nitilit aturluki kalikiurtut, waken Kayangut Anutiit 30-illranek yaavet Kaugutem15-aallranun. Kalikartalget elitnauristet ilakluki elitnaurvigni ikayuteng amllertaut qula ataucimek cipluku. Kalikiulriit kingunengqertut Nunakauyarmiunek, Tuntutuliarmiunek, iigmiunek, Nunivaarmiunek, Kuinerrarmiunek, Mamertillermiunek, Kuigglugmiunek, Naparyarmiunek-llu.
Kalikiurait imangqertut nutem qaneryaramtenek piciryaramtenek-llu. Cumigqurluteng elitnauristet taqutengnaqlartut ayuqenrilngurnek nunani ayuqenrilngurni elitnaurutkameggnek. Mikelnguut yuungnaqpiaryaramek elisngangqellerkait pitekluki yugtun elitnauristet ciumurutelaraat qaqiucingnaqlerkarteng kiagmi nunameggni caarkarteng peg’arrluki neqsurnam nalliini iqvarnam-llu.
Yupiit nunat qaneryaraitnek piciryaraitnek-llu cingumailriit (nunani ciuliqagtet, elitnaurvigni advisory council-at, angayuqait, wall’u tungayait) mikelnguut yugtun qanerturallerkaitnek, qaneryaurtellerkaitnek, nutemllarnek taringuungellerkaitnek cali-llu ellaturillerkaitnek ikayualarait atauggauluteng elitnauristeteng. Ikayuumalriit wall’u cingumastelget elitnauristet piyugteqenglartut ilukegciluteng-llu calivimeggni nalluvkenaku angayuqaitnek tungayaitnek-llu cingumastengqerruciteng.
Matum nalliini yugtun elitnaurissuutet kepeqnarqut ayuqenrilnguut nunat elitnaurviitni. Tamana pitekluku kiagaqan elitnaurinermek taq’aqaameng quyurmeng ukut piuratulit kalikanek qaqiucingnaqlartut ikayuqu’urluteng.
Yugtun elitnaurissuutet ak’allaurtellriit kituggluki wall’u-qaa cimirnarqellriit caliaqelarait. Elitnauristet umyuallgutkurluteng piullgutekluteng-llu calirpalartut mikelnguut elitnaurutkiurluki cuqcimalriit K-6. Kalikiuraqameng Kass’at elitnaurissuutaita ayuquciit yuvrirluki, pillerkiumallrit-llu tangruarutekluki yugtarnek elitnaurutkiulartut aprumalrianek Storytown-amek. Ukut kalikiurqameng taringnaurraarluki Storytown-at yugtaurrluki kalikiulartut ilakluki aperyararkait, naaqerkait, capernarqellriit nutarat qaneryararkait, taringnaurutkait, qaneryaranek cucuklillerkait, cuqtarillerkait, umyuangcautekait, cuqcimallerkait-llu. Kalikiulleq makut ilakaitnek tamalkuita qaqingnaqluki K-6th grade-anun amllertut qaqiucingnaqlerkait.
Elitnauristet ellait nallunrilkemeggnek, atutukmeggnek-llu cayaramtenek kaliurutkiulartut. Petugtaryaraq, uqiquryaraq, ellalinqigtaaryaranek imangqertut kalikiurait, ilait-llu quliranek qanemcinek-llu taqutaqluteng uutun “Yaani, maani”.
Pingnatugturallermegteggun yugtaryaranek elitnaurutkiulriit ellait-llu ilateng apqaurturallermegteggun ikayungcarturallermegteggun-llu eliterpalartut, arcaqerluteng qaneryarallgutkenrilngurnek kalikanek, Kusquqvagmiutarnek, Kuigpagmiutarnek, Cenarmiutarnek, Cupiit-llu qaneryaraitnek caliaqameng.
Ak’a avani ciuqliita elitnauristet kalikaliallritnek aturluteng paivcilartut cuqluki mikelnguut naaqerkaitnek cali-llu pinarqellriit nalluvkenaki kitugtaqluki. Ilait elitnaurissuutekat nutartaqluki tarenrirluki-llu. Elitnauristet nunameggni tarenrairameggnek essuurkiurameggnek-llu aturluteng kalikalilartut. Taringnanrulartut qanemcit nunalget piciryaraitnek. Kass’artaat kalikat elitnaurvigni atuutukait iliini mikelnguut uunguciitellarait aipaimta piciryarait ayuqenrilata nutemllamcetun. Mikelnguut nutem qaneryaramegteggun piciryaramegteggun-llu elitnaulriit taringyunrulartut, ang’laniaqluteng elitnaurvigmi, piyugteqluteng cali-llu umyuartunrulaameng puqinruaqluteng ataucimek qaneryaralegni. Taumek taringestaita tamatum arcaqaucian cak’neq cingumalaryaaqekiit mikelnguut qanerturangellerkaat, piciryaramtenek-llu taringengllerkait. Atauggaqautnguciiquq mikelnguut qaneryugngalriit taringyugngarikuneng-llu qanruyutnek, quliranek qanemcinek-llu tungaunateng niicugniurallermegteggun kenkestemeggnek eliciiqut puqigikaniryugngarillerkarteng tekiciiqaat ellaturikanillerkarteng-llu.
Ukut-llu elitnauristet cingumaut maaggun upyucimallermegteggun paivuciimaut piyunarivkautmek ellait waknek ayagluki nunaitni mar’yarcistengurcesqumayaaqluki mat’um nutemllaam qaneryaramta piciryaramta-llu ciumurutellerkaa yuungnaqsaramteni pitekluku. Elluatun atuunem ilakurluta umyuallgutekluta-llu nunalegni pingnaqurallemteggun naparcugngiimteggu piiyumiutekegtaarput nutemllaq tamarcecunailnguq ciuliartaq.
Mikelnguut pitekluki yugtun elitnauristet ciumurutelaraat qaqiutellerkarteng naqissuutekanek kiagmi caarkateng peg’artengraata. Ukuk LKSD-iinkuk LYSD-iiq-llu elitnaurviita calillgutekluta Dr. Sabine Siekmann-aaq wiinga-llu Dr. Theresa Arevgaq John, University of Alaska Fairbanks-mek taillregni elitnauristenguukuk, auluklararpuk-llu ciutmun eglertellra mat’un caliarata. Man’a caliarat piunarivkaumauq uugun anguyagtet elitnaurviata kangilqurrakun, U.S. Department of Education, Alaska Native Education grant #S356A090066 .